Đăng ký mở – yếu tố dễ bị lợi dụng cho việc né tránh các lệnh trừng phạt tài chính mục tiêu
Các tàu có hành vi trốn tránh lệnh trừng phạt hàng hải (bao gồm trừng phạt tài chính mục tiêu) chủ yếu được đăng ký bởi các cơ quan đăng ký mở: các cơ quan đăng ký áp đặt rất ít hoặc không có yêu cầu về quốc tịch đối với chủ sở hữu và người điều hành tàu. Bản chất của sự dễ bị tổn thương này là vì lợi nhuận của hệ thống đăng ký mở, tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường của ngành công nghiệp đăng ký tàu quốc tế khi bỏ qua hoặc lỏng lẻo trong việc quy định và giám sát.
Tất cả các tàu thương mại hoạt động trên biển đều phải treo cờ quốc gia, thể hiện thẩm quyền pháp lý mà tàu hoạt động trong vùng biển quốc tế. Theo đó, cờ được cấp dựa trên quốc tịch của chủ sở hữu và người điều hành tàu. Tuy nhiên, từ giữa thế kỷ 20, các tàu ngày càng hoạt động dưới cờ của các “hệ thống đăng ký mở”, vốn không yêu cầu hoặc yêu cầu rất ít về quốc tịch. Hiện nay, khoảng 30 quốc gia trên thế giới đang vận hành hệ thống đăng ký mở, chủ yếu như một công cụ tạo thu nhập, cạnh tranh với nhau để thu hút khách hàng quốc tế thông qua việc giảm bớt gánh nặng quy định, giảm chi phí đăng ký và cấp chứng nhận nhanh chóng. Những dịch vụ này làm cho hệ thống đăng ký mở trở thành yếu tố thiết yếu giúp vận tải biển nhanh chóng và tiết kiệm chi phí, với hơn 70% tổng trọng tải toàn cầu hoạt động dưới các cờ này. Tuy nhiên, khung pháp lý lỏng lẻo của hệ thống đăng ký mở có thể ảnh hưởng đến những vấn đề về an toàn môi trường, an toàn tàu, an toàn thuyền viên, hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo, không được quản lý,…
Bất chấp sự giám sát chặt chẽ này, một hệ quả của hệ thống đăng ký mở là vấn đề trốn tránh lệnh trừng phạt. Lệnh trừng phạt là các công cụ kinh tế được các cơ quan quốc gia và quốc tế khác nhau sử dụng để cấm một số thực thể nhất định (từ cá nhân đến doanh nghiệp đến toàn bộ quốc gia) giao dịch một số mặt hàng bị cấm. Các cá nhân, tổ chức muốn né tránh các lệnh trừng phạt này thông qua thương mại hàng hải cần phải áp dụng nhiều thủ đoạn gian trốn tránh các cơ quan chức năng phát hiện ra việc vi phạm lệnh trừng phạt, ví dụ như: che giấu hoặc ghi nhãn sai nội dung hàng hóa, làm giả vận đơn, che giấu các chuyến ghé cảng đến các khu vực bị trừng phạt hoặc trao đổi hàng hóa trên biển (chuyển hàng giữa các tàu) để tránh bị hải quan kiểm tra.
Hai yếu tố khiến chúng dễ bị lợi dụng cho việc trốn tránh các lệnh trừng phạt hàng hải: (1) các biện pháp không đầy đủ để phát hiện việc trốn tránh lệnh trừng phạt tàu của họ; (2) bị những kẻ trốn tránh lệnh trừng phạt nhắm mục tiêu cụ thể vào các dịch vụ gắn cờ.
Việc thực thi hiệu quả các lệnh trừng phạt hàng hải đòi hỏi sự hợp tác của nhiều tổ chức quốc gia và địa phương, bao gồm các tổ chức nhập khẩu và xuất khẩu, các hiệp hội thương mại, cơ quan hải quan và cảng, các nhà cung cấp dịch vụ tài chính. Ví dụ, cơ quan hải quan kiểm tra hàng hóa để tìm hàng hóa bị trừng phạt, các quốc gia nhập khẩu đảm bảo rằng hàng hóa không đến từ nguồn bị trừng phạt, các nhà cung cấp dịch vụ tài chính từ chối cung cấp dịch vụ bảo hiểm hoặc ngoại hối cho các cá nhân, tổ chức bị trừng phạt.
Cuối cùng, nguyên nhân gốc rễ của việc các hệ thống đăng ký mở dễ bị ảnh hưởng bởi việc gắn cờ các tàu trốn tránh lệnh trừng phạt không phải là đặc điểm riêng của các quốc gia hoặc cơ quan quản lý đăng ký mở cụ thể, mà chính là hệ thống đăng ký mở: khả năng cạnh tranh giữa các quốc gia để giành khách hàng quốc tế thúc đẩy một “cuộc đua xuống đáy”, trong đó các cơ quan đăng ký bỏ qua quy định và giám sát để tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường của ngành công nghiệp đăng ký quốc tế đầy cạnh tranh.
Các biện pháp trừng phạt là một công cụ để ngăn chặn nhiều tệ nạn quốc tế, bao gồm phổ biến vũ khí hạt nhân, vi phạm nhân quyền và tấn công quân sự. Hiệu quả của các biện pháp trừng phạt như một công cụ cưỡng chế, nhưng luôn bị đe dọa bởi những kẻ tìm cách né tránh việc áp dụng chúng và không nơi nào phổ biến hơn trong thương mại hàng hải, nơi đã chứng kiến nhiều hành vi gian lận né tránh trừng phạt, bao gồm cả việc làm giả vận đơn, che giấu thông tin,…
Vũ Quang Đại – TT81
